Post tharlam

Mizo Bungpui (Khampat Bungpui)

Mizo pipute bungpui hi khawiah nge a awm i hria em? Aizawlah em ni? Ni lo deuh! Lungleiah em ni? A la ni lo. Rih dilah em ni? Ni lo. Rih dil kamah khan bung chu a awm na a, April 1953 khan Adventist Missionaries Mizorama mi leh Burma rama mite intawhkhawm tumin, Rih dil Bangla Choukider min ngenna avangin, kan puak phur te’n an kit vek tawh. Ar sawhchhiar tui tak erawh kan hlawh. Khawiah nge Mizo hnam bungpui awmna chu nia i rin? Champhaiah em ni? Ni lo ve! Mizo bungpui awmna chu Thantlang liam ni chhuahna lamah khian, phaikuam ram tha tak mai, a dung mel 80 vel, a vang mel 10 vel, chhim leh hmar zawnga inphah a awm a. 

Chumi phairuam chu Mizo bungpui awmna hmun chu a ni. A hmun khaw hming chu “Khampat” a ni a. “Khampat Mizo Bungpui” tih a ni. Engvangin nge Mizo bungpui an tih? Chanchin Tha rawngbawlnaa ka thawhpui Pastor ThangKhuma, Bochung(Chin Hills) khawchhuak chuan, Kalemyo Phongyi Chaung (Buddhist Monastery) chhungah, kawl puithiam ten hman lai lehkhabu an vawn khawm tumkauva ziakah, Mizo bungpui chanchin an ziak a. mit ngeiin a hmuh leh a chhiar thu min hrilh. Min hrilh hun hi l966 a nih leh l967 a nih ka chiang tawh lo va.Kalemyo high school student a nih hun hi 1948-1951 vel kha a ni. 

ThangKhuma hi kawlram Mizo historian Zaruma, lehkha thiam hmasa leh zirtirtu hmasa a ni.February l955-ah ka rawngbawlpui Pu Pastor Zakhuma nen Khampatah hian kan kal a. Kei chu K.Manliana (Kei Manliana),Khampat khaw sattu leh lal inah ka thleng a. Pu Zakhuma nen kan pathum chuan, Mizo bungpui en tur chuan, ni chhuahna lam ramhnuai ngawpui hnuai chuam mel 2 vel chu kan zuk kal a. K. Manliana chuan Mizo bungpui leh kan history ngaihnawm tak tak min hrilh. Chung chu kan sawi seng lovang. (Ka Pa K.Manliana leh khawsattu tam zawk hi Champhai khua an ni hlawm) A hmun chu kan zuk thleng a, bungpui chu hman lai Mizo khaw kulh – lei chhun pawn mel khat square vel chhunga awm a ni a.Kulh luh tan tirhna gate-ah chuan lei chhun pawn – kulh hi ft 15 vela sang a ni. 

He Khampat khawpui an chhuahsan lai hian gate bulah mau tel pu hnih lo tlu chu an rap ral vek a ni…” tiin an tamzia chanchin hi a sawi. Tichuan, min thlahtute chuan phairam an chhuahsan a. Tlangramah lawn chhovin, thlang an rawn tla ta zel a ni. K. Manliana chuan, “Bungpui chanchin hi hriain he khuaah hian Mizo khua kan rawn din leh ta a ni. Kawlho chuan bungpui hi an hlauvin an lo zah em em a. Sah pawh an sat pem ngam miah lo a ni.”A nghaktu Mizo Nat (ramhuaiin) min man ang…”tiin an hlauvin an lo trih tlat a ni tih min hrilh.

Mizo Bungpui Luang ka zawh:
Bungpui hi a lo tlu tawh a. A tlu luang lianpui mai (trunk) chu a let hut mai a. A ler lam leh a bul lam chu a lo kang meivap huam tawh a. Mahse, a zung thlak, hreihahlang zet tur hi lo chawrchhuak, bungpui hmingputu dik tak zung puakchhuak a awm a. Chu chu vawiin thlengin a la ding a ni. Bungpui luanga chu zawh ka duh a. A len em a vangin lawn mai theih chi zia zang a ni lo. Thing tawl pahnih leilawnah dawhin, a chungah chuan ka han lawn a. Vawi eng emaw lettawnin a luang chu ka zawh a ni.Ka thiante erawh chu an phanchang ve deuh tawh avangin, an lo lawn ve peih ta lo a ni. Hei hi kawlphaia Mizo historical base pawimawh ber a ni a. Tute nge kan nih min hriattirtu a ni. 

He bungpui thi ta piah lawkah hian, nasa taka a aia te zawk bung pakhat a la ding a. Chu chuan Mizo bungpui nihna hming a pu chho ta a. Mahse, bungpui lian thi ta chu a khan lo nasa em em a. Bungpui thi ta zar hlimin a awh chin chu, buh tin khat zet tuh theihna hmun a ni ang, tiin Pu Manliana chuan min hrilh. kum 1951khan khawsat hi Tahan atangin an va kal a. Chung khaw sattute chu K.Manliana, Thanghleia, Hmingthanga,Liansanga, Rinliana, Thantlaia, Chhawnkima leh Pu Phira te an ni. Ram an va en hnuah Thal khat an rial a. Khaw siam tak tak tura an va phei chuan, bungpui hi thlipui tleh pawh awm si lovin a lo tlu sawp rup mai chu mak an ti em em a. Kawlho chuan “In aiawhin a lo ding tawh a. Nangni in lo kal tak avangin a din reng zel a tul tawh lo va. Chuvangin, a huai (spirit)-in a chhuahsan avangin a thi a nih hi” an ti a ni. A tirah, bungbul ngeiah awm an tum a.Mahse, chak lakna leh khawpui kalna a harsat dawn avangin, motor lamlian bulah rawn insawn chhovin, tuna Khampat khawpui hi kawl sorkar tanpuina cheng100,000 sengin an lo din ta a ni.

1) Hmanah kan piputen, thlang an lo tlak dawn hian, Phunbungpui an phun a, hrilhlawk thurochhiah nan, phunbung zarin lei a thlen hunin,lam ang letin, he kawlah hian,vangkhua kan din leh ang an ti.

2) Chutin hun a kal zel a, thangthar kan ral hnuin, an hrilhlawk ang ngeiin, tunah a lo thleng ta. phunbung zarin lei a lo dek a;Tin, keini’n vangkhua kan din ta. Khampat bungpui hmunah hianin. Chorus ;Ram dangmi kan ni lo, kan ram ngei a lo ni.Chhingkhual mi kan ni lo, kan vangkhua ngei a ni. Kan pi kan puten kulhbing chhungah chawlhtui ningzu an dawtna kha, kan rawn ding thar leh a lo ni. Chutin a sakhmingah Zoram thar kan rawn chawi,khua zawng laia khua nuam, ram zawng laia ram nuam, vang khawpui dang reng hi kan ngai lo, a duh apiang lo kal ve u,Khampat bungpui hmunah hian in.

3) Chung Pathian van LALin a ruat reng a lo ni. Kan Hnam dinchhuahna tur, a ram lo zauna tur, malsawmna tinrengin a vur a, a par chu keinin kan tlan ta. Khampat bungpui hmunah hianin.

He hla hi l954-ahte khan Khampat-ah chuan an lampui vut vut tawh a ni. A phuahtu hi Pastor Lianthuama a ni.Khampat khua hi Minipur leh Chin Hills leh phairam inrina bul lawka awm a ni a. Lui thianghlim em em mai, Chin Hills atanga lo luang thlain a tan tlang a. Khampat hmar lam mel khatah Kanaan khua a awm bawk a. Heng hi kawlphai Mizo khua, a len lamah Tahan dawttu an ni. Kanaan leh Khampat hi a inzawm vek tawh a ni mai. Kanan hi Khampat luipui lian zawkin a daidang a. Luipui leh luipui inkarah hian sorkar hmun pawimawh Immigration, Military Gate leh Hospital leh Buhdeng khawlte a awm.
Khampat khua hi phaikina awm a ni a. Mountain foot-a awm tihna a nih chu. Phairam leh tlangram inrina china phailam chan chhunga awm a ni. Khampat atanga ni tlakna lam tlangram chu Zogam(Zoram) a lo ni chho vek tawh a. Zofate pian leh murna kan chhui dawn chuan, Khampat bungpui chanchin aia upa sawi tur kan nei lo hle. China atanga lo chhuak Unau pahnih te zinga a upa zawk, Chin-a thlahte kan ni a. Phairam chhuahsana tlangram kan lawn chhoh atang hian chi leh kuang te takah kan peng hrang ta ni. 

Ram leilung tha deuha khaw siamtute leh Chanchinthain a luhchilhna hmun deuh deuh apiang an changkang hmasa a. Chanchinthain a fan thuai loh leh hneh thuai loh apiang an var har a ni. Hman lai chuan kawl te leh Chin Hills an inkal pawh lo hle. Vaite te leh Zoram pawh an inkal pawh lo hle bawk. Chu chu sap hovin min rawn lak leh awp hma chanchin a ni.Chutih lai chuan, Lusei ram (LushaiHills) pawh then hranna a awm lo. Tuna Chin hills leh Mizoram hi a vaiin Zoram a ni vek. Kan pi puten an luh tan tirh atanga mei mit lo va an lo awmna reng reng hi chu Zoram (Mizoram) a ni vek. 

Zofate inthlahchhawng zelte thlah leh, tu leh fa lo piang zawng zawngte pawh Mizo an ni vek bawk. Chu chu Pathianin Zo hnam a lo din dan chu a ni. British hovin Zoram runin, min rawn then sawm a. Hun lo kal zelah anni pawh chuan an thil tih dik lo hriain, l875-ah Fort Williams, Calcutta-ah Zo hnam thendarha awmte suihkhawm leh nan Resolution an passed a. Chu chu tihpuitlin a nih hmain independent-in a rawn nang ta a. 

Tichuan, ram hrang pathum – India, Burma leh Bangladesh-ah Zoram chu a bet ta a ni. Tuna Mizoram hi chu Lushai hIlls huam chhung chauh kha a ni a. Zoram (or Mizoram) nih pawh hi a tling pha lo hle a ni. Mei mit lo va Zofate lo chen kumkhuana ram a huap zawh loh lutuk avangin, Mahse, khawvel sorkarten ramri an kham theih lohna thinlung ramah chuan Zofate hi pumkhat vekin kan awm thei a. Chu chu khawvela kan nun chhung atan leh chatuan atan hlawkna a ni ang. Kan chhehvel ram lian tak tak milem sakhaw biate laka, keimahni leh kan tu leh fate kan humhim theihna kawng pawimawh tak a ni ang

Chu chuan nasa takin kan thlarau leh kan damchhung nun a humhim deuh ngei ang. Mahse, keimahni pawh kan inhriat chian lohva, tu te nge kan nih tih hnamah pawh kan chian lohva, kan zingah thinlung hmun khata inzawmna a awm lohva, tanrualna a awm loh chuan, tu tan mah a tha lo vang a. In remlohna rah chu keimahni thovin kan seng dawn a ni.

Zoram khawvel pahnihna : Mei mit lo va thlahtute an lo chenna ram ni lo, ram dang tam takah Zofate piangin kan lo awm ve ta. Proper Mizoram chhunga chengte leh Sorkar hian, Zofate tan Mizoram lo chu khawvel hmun dangah ram an neih loh avangin, US kan awm emaw, German, England, Japan or Korea etc-ah kan awm emaw, Mizoram chu Mizo kan nih avangin, kan ram a ni reng tih hi an hriat a pawimawh ang. Ram dangah hian kum za tel tam tak awm mah se la, Zofate’n “kan ram”tih tur an neih chu Mizoram chauh a ni. chu chu an tan HOME a ni a. Chu chu an thinlung innghahna a ni. Hei hi Mizoram chhunga pawl hrang hrangten an hriatthiam a pawimawh hle ang. Washington DC khawpui chhunga a lan dan chuan, Mizoram chhung atanga lo kalte aimahin, Mizoram ram pawna Zofa awmte hi mahni ram leh hnam tan an loyal zawk mah niin a lang. Chu chu mahni tawng, culture and traditional value an ngaihsan leh ngaihsan lohvah a lang thei a ni. Zo hnam pumkhat nihna hla leh “fam dairial pawh chang ila, kan sakruang Mizoram tan” tih hla Daduhi'n Washington DC-a a han vawrh chhuah lai pawh khan,thinlung leh tihtak zeta lo ngaithla leh mittui nena lo thlirtu chu, Mizoram pawn lama mi an ni zawk tlat mai a. Daduhi ngei pawh khan “khawchhak mite hi an lo Mizo zawk..” tih pawh a sawi hial kha. Mi rama awmte hian, hnam dang kut hnuaia awm hrehawm dan leh first class citizen an nih theih lohziate leh pressure tam tak an tawh avangin, mahni ram a hlutzia an hre chiang em em a. Chutiang hriatna chu Mizoram chhunga awmte chuan an tawh ve loh avangin, mahni ram pawh an hmangaih lo zawk ni hialin a lang fo thin.Ram danga awmten an fate Mizo tawng ang thiam lo ang a, kan traditianal value leh cullture-te a boral an hlauh em em laiin, Mizoram chhunga thalai lamte chu sap lem chang reng rengin leh vai lem changin an hmanhlelh emaw tih mai turin an awm a. Sap-te pawh a chhia an awm a, a tha pawh an awm. 

Mahse, faktlak an ni vek bik lo. An awm dan thenkhat pawh Zofate tana lakchhawn chi reng reng loh leh Bible mil lo a tam. Mahse, Western culture apiang hi tih dan tur leh tehfung emaw ti ang ziazang a, thuam inbel dan leh sukthlek kawng engkima Western-ho lem chang reng renga Mizo nula leh tlangval khawsate hmuh aichuan, Mizo nun mawi simplicity leh tlawmngaihna nun leh sanity kha hmuh a chakawm zawk a ni .

By-Pastor Rualchhina Vangchhia(retired) Maryland, USA
Ziaktu(Writers): He Article Ziaktu Pastor Rualchhina Vangchhia hi Zofate zingah lehkhathiam hmasa pawl tak niin, Spicer Memorial College, Pune-ahte zirin, a hnuah USA atangin M.Th a zir chhuak a ni. Pathian rawngbawl tura a inpek hnuah, Burma ramah missionary-in chhungkuain an chho va, Mizo Adventist kohhran-ah a kul a taitea tangin, a hnuah, Rangoon lama an hmunpuiahte pawh director hnate lo thawk thin a ni a. Kawl tawng thiam miah lo mah se, Pathian rawng erawh a bawl tluang hle. A hun hnuhnung lamah Khampatah in leh lote dinin, Sikul hial a din ta a. Mizo naupang zirlai pawh 300 chuang an neih thu sawi a ni. Rualchhina Bible Seminary tih a chawi hial. A nupui Pi Zotinkhumi chu Mizo pa lar tak, R.Vanlawma(L) fanu upa ber a ni a. An fa 2-te nen tunah hian an chhungkuain, Maryland, USA-ah an khawsa mek a ni.

No comments